Virtus Praktijk Column

Verbinden en versterken

Heb je wel eens een ervaring gehad met iemand waarbij je een verbinding had die heel goed voelde? Ik bedoel niet een vluchtige telefonische verbinding, maar een diepe, emotionele verbinding. Een verbinding waarvan je weet, ‘wat ik ook doe, die verbinding is zo diep en goed, die wordt nooit verbroken’
Iemand waarbij je je hart kunt luchten, die altijd voor je klaar staat of die je helpt om sterker te worden. Iemand die jouw zwakheden kent maar je daarom niet minder vindt.
Misschien heb je die verbinding nog steeds met die persoon, maar misschien is hij door allerlei oorzaken toch verbroken. Kun je voor jezelf eens nagaan wat nu zo bijzonder was aan deze verbinding? Waarom was dit zo bijzonder en wat was jouw bijdrage daaraan?
In de relaties die we hebben staan we niet altijd stil bij de vraag wat een relatie met iemand anders nu zo bijzonder maakt. Je hebt een hartsvriend of vriendin waar je het heel goed mee kunt vinden en waar je leuke dingen mee doet of een sterke band met je familie en staat er misschien niet zo bij stil wat deze vriendschap of band nu zo bijzonder maakt.
Maar de vriendschap komt onder druk te staan of er overlijdt iemand, de familie valt uit elkaar door een twist over iets. Ineens besef je wat de ander voor jou betekend heeft tot nu toe, je mist de vanzelfsprekendheid die je met elkaar had en voelt je ineens niet meer met elkaar verbonden. Of misschien voel je je nog wel verbonden met de ander maar kun je elkaar toch niet meer bereiken.
Hoe ga jij daar mee om? Laat je het van je afglijden en denk je ‘ach, mensen komen en mensen gaan’ of ben je van slag en blijf je er verdrietig over? Misschien voel je je wel schuldig dat het misgelopen is?
De band met je familie heb je gekregen zonder dat je er om gevraagd hebt. Of die band nu goed is, een wankel evenwicht of slecht, familie blijf je altijd van elkaar.
Een fijne familieverbinding is een verbinding waarbij je elkaar steunt, versterkt en waarbij je positief kritisch naar elkaar kunt zijn. Je accepteert elkaar zoals je bent, ondersteunt elkaar in de ontwikkeling en bent er voor elkaar waar nodig.
Op het moment dat daar een verandering in komt dan is het hele verband uit die familie weg. Bijvoorbeeld als in een gezin een broer of zus overlijdt. Ineens is het verband weg uit het gezin, ieder is met zijn eigen verdriet en gemis bezig en soms kan men elkaar niet meer vinden terwijl daar wel behoefte aan is. De kinderen missen een broer of zus, de ouders missen een kind en er is een gat geslagen in het verband dat er al die tijd was. Dat gat kan niet opgevuld worden met een nieuw kind of met allerlei materiële zaken. Dat gat zal er altijd blijven maar kan wel gevuld worden met een mooie en liefdevolle herinnering aan de persoon.
Zo was er op 12 november weer een ontmoetingsdag georganiseerd door de Stichting Broederziel voor mensen die een broer of zus verloren hebben. Het is mooi om te zien dat op zo’n dag een diepe verbondenheid te zien is tussen mensen die elkaar misschien helemaal niet kennen maar die wel een gezamenlijke overeenkomst hebben: zij missen een broer of zus. De verbinding in dit gemis die men op deze dag voelt is groot door de herkenning en erkenning van het verdriet dat zij delen. Ieder heeft zijn eigen verhaal en elke situatie is anders, maar dat ene hebben zij gemeen en daarin vinden zij elkaar.
Deze mensen versterken elkaar door te laten zien ‘je bent niet de enige die dit heeft meegemaakt, je mag er zijn met je emoties, ik weet wat je voelt en voel met je mee’. Verbinden en versterken, een mooie combinatie!

Met wie voel jij je verbonden, met wie ga jij die diepe verbintenis aan? Wat doe jij daarvoor en wat krijg je er voor terug?

Ik wens je voor het nieuwe jaar mooie, en dierbare verbintenissen toe!

Winterweer, warme truien en digitale post

December is altijd een drukke maand waarin van alles gebeurt. Aan de ene kant kijk ik uit naar de feestdagen die in deze maand plaatsvinden. Aan de anderen kant kan me soms het gevoel bekruipen dat ik een winterslaap wil houden en pas in het voorjaar weer wakker wil worden. In deze maand zijn enkele dierbare naasten van mij overleden, dat kleurt deze maand altijd met een rouwrandje.
Ook zijn herfst en winter nu eenmaal niet mijn favoriete jaargetijden, vroeg donker, koud en guur en al die kleren die je aan moet trekken om warm te blijven…
Ik begin weer te leven als het langer licht wordt en het frisse groen van het voorjaar weer ontwaakt, met de zon op mijn huid en lekker veel buiten zijn.

Terugkijken en evalueren, verdriet en vreugde
December is ook een maand van afronding van het oude jaar en toewerken naar het nieuwe jaar dat gaat starten. Het is een maand van inkeer en naar binnen keren maar ook van terugkijken en evalueren. Hoe is het jaar verlopen en wat is er allemaal gebeurd?
Spannende of verdrietige dingen, zaken die je eindelijk hebt opgepakt of afgehandeld of dingen die je liever maar zo snel mogelijk achter je laat. Of mooie dingen die je overkomen zijn, de nieuwe start die je hebt gemaakt of de fijne contacten die je dit jaar hebt gelegd.
December is ook de maand van de feestdagen: Sinterklaas, Kerstdagen en Oud en Nieuw, het zijn bij uitstek dagen die je met je gezin of familie en vrienden doorbrengt. Althans, dat is wat de commercie ons doet geloven. Toch is dit niet voor iedereen een vanzelfsprekendheid.
Juist tijdens deze feestdagen kan het gemis van een dierbare zo pijnlijk zijn en voelt de eenzaamheid in het verdriet zo rauw aan.
Een cliënt van mij vertelde dat hij liever alleen thuis was met Kers en Oud en Nieuw dan bij vrienden of familie te zijn. Daar voelde hij juist de eenzaamheid het hardst, tussen al die gezinnen die nog compleet waren was hij alleen. Tussen al die vrolijke gezellige mensen voelde hij het verdriet van het gemis heel scherp. Je eenzaam voelen te midden van anderen was voor hem erger dan alleen thuis zijn en zelf bepalen of je er iets feestelijks van maakt of niet.
Of neem de jongste dochter die nu enig kind is omdat haar broer er niet meer is. Oud en Nieuw is niet meer leuk zonder je broer die altijd het vuurwerk afstak.

Wat fijn dat er dan ook tijdens deze dagen in december allerlei initiatieven ontplooid worden om ook het gemis van een dierbare een plek te geven en hier aandacht aan te besteden.
Zo was er in november een ontmoetingsdag voor mensen die een broer of zus verloren zijn, georganiseerd door de Stichting Broederziel. Zie http://www.stichtingbroederziel.nl
En op 11 december was er wereld Lichtjesdag, waarin op diverse locaties een lichtje aangestoken kon worden voor een overleden kind. Zie http://www.wereldlichtjesdag.nl/
Ook diverse plaatselijke initiatieven zijn ontwikkeld om mensen die het deze maanden moeilijk hebben een klankbord te bieden en steun in de rug te geven.

Digitale post
Het sturen van kerstkaarten of nieuwjaarskaarten is een ritueel dat steeds meer vervangen wordt door de digitale variant. Makkelijk en goedkoop want je hoeft maar 1 digitale kaart te maken die je aan heel veel mensen kunt sturen.
Ik roep je op om juist die persoonlijke noot niet te vergeten die je voor dierbare mensen om je heen bewaard. Juist met de feestdagen is het zo belangrijk dat je ook aandacht besteed aan verdriet dat er is. Dat kan door bij je kaart een persoonlijk woordje te doen voor juist die ene persoon die het kan gebruiken. Kijk eens om je heen wie dat in jouw omgeving kan zijn en sta even stil bij die persoon door hem of haar iets persoonlijks te schrijven. Dat kan ouderwets via de post, maar ook digitaal.

Met alle vreugde of verdriet, ik wens je goede feestdagen toe en het allerbeste voor het nieuwe jaar.

Jij, Chronisch ziek?

“Ik wist niet dat jij chronisch ziek was” is een uitspraak die ik vaak hoor van mensen als ik iets loslaat over wat ik mankeer. Nee, inderdaad weet niet iedereen dat ik chronisch ziek ben en dat is ook prima. Eigenlijk wil ik alleen maar vertellen dat ik chronisch ziek ben als het functioneel is, als ik door mijn chronische ziekte iets niet kan wat wel zou moeten of als ik er echt niet onderuit kan. Ik loop er niet mee te koop, soms denk ik zelfs “het gaat niemand iets aan”. Een houding die veel chronisch zieken hebben, je hoeft niet zo nodig in de belangstelling te staan, je wilt geen medelijden en vooral niet zielig gevonden worden. En toch is het goed dat er meer aandacht komt voor mensen met een chronische ziekte, want deze mensen worden soms onnodig gekwetst, niet begrepen of leven een geïsoleerd leven.
Op het moment dat je open bent over wat je hebt krijg je ook meer begrip en kunnen mensen rekening met je houden. En bedenk wel…horkerige mensen heb je altijd dus er zit er altijd wel één tussen die het niet begrepen heeft. Botte opmerkingen en starende blikken, ze zijn niet te voorkomen.

Voor een lesboek dat geschreven wordt door Lausanne Mies en Henk Rosendal over geïntegreerde zorg voor chronisch zieken ben ik onlangs gefilmd en geïnterviewd. Eén hele dag werden er filmopnames van mij gemaakt en werd met mij en mijn man gesproken over de invloed die mijn chronische ziekten hebben op mijn leven en werk. Erg leuk en flaterend om gefilmd te worden maar ook dodelijk vermoeiend om de hele dag de camera op je gericht te hebben.
Toch heb ik van harte meegewerkt aan dit interview en de filmopnames omdat ik vind dat de medische zorg rondom een chronisch zieke beter kan én omdat ik merk dat mensen er vanuit gaan dat hen dit niet overkomt maar altijd een ander. Dat het leven maakbaar is en een ziekte maar lastig is. Rekening houden met iemand die een chronische ziekte heeft is maar lastig, zeker als er aan de betreffende persoon niets te zien is aan de buitenkant. Ik wil laten zien dat er meer mensen in je omgeving zijn die chronisch ziek zijn dan je denkt en wil laten zien dat een onzichtbare ziekte voor de persoon zelf niet zo onzichtbaar is.
Je krijgt nl. wel eens opmerkingen in de trant van “gisteren kon ze wel winkelen en nu is ze ineens te moe”, of “je kunt wel naar een feestje maar niet werken”. Ja een chronisch zieke wil ook wel eens ontspannen en leuke dingen doen!
Ook krijg je wel eens tips van mensen, “mijn vriendin heeft dit of dat geprobeerd en is er helemaal van af, dat moet je ook eens proberen”. Vervolgens zijn mensen beledigd en gepikeerd als je dat niet direct doet of als je het wel doet maar het werkt niet. Natuurlijk is het fijn om tips te krijgen om de negatieve effecten van je chronische ziekte te beperken of te verminderen maar geloof me, er vanaf komen doe je niet. Ik zou er arm van worden als ik alles zou proberen wat mij geadviseerd word, variërend van mosterdzaad eten, chroomtabletten slikken tot gebedsgenezers en homeopaten.
De meeste mensen met een chronische ziekte zouden er graag vanaf willen en hebben daarin waarschijnlijk al alle mogelijkheden uitgeprobeerd.

Kijk dus eens om je heen of er iemand in jouw omgeving chronisch ziek is en vraag dan eens oprecht wat dat betekent voor die persoon en vraag wat deze persoon nodig heeft in plaats van adviezen geven.

Bedenk echter wel als je mij of een andere chronisch zieke tegemoet treedt dat we ook gewone mensen zijn net als ieder ander:

“Ik ben niet mijn ziekte, ik heb een ziekte waar ik mijn leven omheen leef”

" Wanneer ga jij nou eens daten?"

Rouw en eenzaamheid is het schrikbeeld van veel mensen en toch, gek genoeg hebben heel veel mensen met één of beiden te maken in hun leven.
Loesje heeft een treffende kalendertekst geschreven over eenzaamheid:

“Uit pure eenzaamheid belde ik mezelf op. Gelukkig was ik in gesprek”

Goed bedoelde adviezen

Voor wie er nooit mee te maken heeft is het moeilijk te begrijpen als iemand zegt dat hij eenzaam is. “Je hebt toch vrienden of familie, contact met de buren of leuke collega’s, dan hoef jij je toch niet eenzaam te voelen? Je moet gewoon wat meer je best doen om vrienden te vinden, ga iets leuks doen, knoop eens een gesprek aan met je collega’s”.
“Allemaal goed bedoelde adviezen zei een cliënt van me, gegeven vanuit de luxe positie die je hebt als je niet eenzaam bent”.
Want hoe doe je dat als je net je partner hebt verloren en alleen achterblijft? Natuurlijk, je vrienden nodigen je uit om te komen maar je gaat daar wel alleen naar toe terwijl je weet dat je ook weer alleen naar huis gaat. Voor je vrienden geldt dat niet, die kletsen samen nog even lekker na en kunnen een leuke ervaring delen. Verjaardagen, iedereen komt met gezin of partner, jij komt alleen en gaat alleen.

Een aantal reacties van mensen die met eenzaamheid en rouw te maken hebben:

Zij zijn daar met z’n allen, hebben het gezellig, ik voel me dan juist extra eenzaam.

Ik blijf liever alleen thuis dan me “gezellig” eenzaam te voelen tussen al die mensen die elkaar hebben.

Alleen thuiskomen na een gezellig bezoek doet altijd extra zeer, ik ben dan dagenlang van slag.

Ik wil al die leuke dingen ook delen met een partner.

Mensen willen mij altijd koppelen, lief bedoelt maar ik wil zelf uitzoeken wie ik leuk vind.

In het begin nodigde iedereen me uit, nu zien mijn vriendinnen me als een potentiële vijand die hun man misschien wel inpikt.

Iedereen zegt dat ik moet gaan daten maar dat wil ik niet.

Eenzaamheid oplossen

Eenzaamheid is niet zomaar op te lossen door meer contacten aan te gaan, meer onder de mensen te zijn of te daten. Een rouwperiode doet pijn, geeft verdriet, boosheid, frustratie. Ga daar niet omheen, het doet pijn, accepteer dat je die pijn voelt. Wanneer je meer ruimte voelt om andere gevoelens toe te laten, als je meer aandacht hebt voor je omgeving, weer voorzichtig naar de toekomst durft te kijken, dan kun je ook iets aan je eenzaamheid doen.
Ga eens uitzoeken wie je werkelijk bent, wat jij leuk vind, waar jij warm voor loopt, kortom, leer jezelf door en door kennen, helemaal alleen zonder partner.
Ga met je blokkades, angsten of negatieve kanten aan de slag en ruim ze op. Werken aan jezelf betekent ook je vervelende kanten aanpakken en opruimen. Vind je dit moeilijk? Schakel dan iemand in die je vertrouwt of zoek een coach of psycholoog die je hierbij kan helpen.
Leer ook voor jezelf te zorgen, niet alleen eten en drinken is belangrijk, ook zorgen voor jezelf door bv. een lekker bad te nemen, een leuke film uit te zoeken, lekker voor jezelf te koken of jezelf een abonnement op een tijdschrift cadeau te doen.
Wanneer je zelf lekker in je vel zit straal je dit uit en zul je merken dat je omgeving hier ook op reageert, je maakt makkelijker contact en je omgeving maakt makkelijker contact met jou. Misschien krijg je juist wel andere contacten dan voorheen, je straalt nu immers iets anders uit dan voorheen!

Verwachtingen en zintuigen die op scherp staan

Afspraak
Mevrouw K. belt me op met de mededeling dat zij verwezen is door haar huisarts voor rouwbegeleiding en dat zij graag een afspraak met me wil maken.
Het is rustig want veel mensen zijn op vakantie en dus heb ik op dit moment nog weinig afspraken staan in mijn agenda. Zij kan dus al binnen een paar dagen terecht en ik merk aan haar dat zij dat wel erg prettig vindt.

Lichaamstaal en signalen
Als de bel gaat zie ik een kleine vriendelijke vrouw op de stoep staan. Ik vind het altijd weer spannend wie ik voor me krijg. Bij een stem door de telefoon maak ik me altijd een voorstelling maar dat kan er volledig naast zitten als ik de persoon in kwestie zie.
Deze mevrouw was kordaat, stak me zelfbewust een stevige hand toe en stapte zonder aarzelen binnen. Mijn eerste reactie was “waarom zou zij rouwbegeleiding nodig hebben? Ze komt zo zelfverzekerd over”. Onzin natuurlijk want om voor begeleiding in aanmerking te komen hoef je niet teruggetrokken, verlegen of depressief te zijn. Ik probeer dan ook altijd voordat het gesprek begint alle gedachten uit mijn hoofd te bannen en al mijn zintuigen op “aan” te zetten zodat ik elk signaal, uitgesproken of niet, op kan vangen en kan registreren. Soms kan een signaal via lichaamstaal gegeven worden, bv. de cliënt die het kussen dat op de stoel lag heel dicht tegen haar buik legde met haar armen erover heen. Ik merkte dat op en vroeg haar ernaar, waarop zij antwoordde dat zij heel erg zocht naar bescherming en dat kussen gaf haar op dat moment die bescherming.
Andere signalen worden uitgesproken, achteloos, alsof het niet de moeite waard is om er over te praten. Zoals die meneer die zij dat hij heel veel aanloop had, heel lief hoor… Toen ik doorvroeg wat er achter dat zinnetje zou kunnen staan vertelde hij dat hij het allemaal heel lief vond dat iedereen aan hem dacht en langskwam maar dat niemand aan hem vroeg wat hij wilde en hoe hij het bezoek wilde. Aarzelend kwam er uit dat hij dingen meer zelf in de hand wilde hebben en soms ook wel eens alleen wilde zijn maar dat mensen juist dachten dat hij niet alleen kon zijn.
De mevrouw die nu binnenkwam, kwam op mij heel zelfverzekerd over en nam ook direct het woord waarbij ze vertelde over het overlijden van haar partner en de vervelende tijd die aan het overlijden vooraf gegaan was.

Normaal of niet?
Al pratend stelde zij af en toe terloops de vraag of het normaal was dat zij bepaalde tegenstrijdige gevoelens had. Ik kon haar vertellen dat dit inderdaad normaal was en dat veel meer mensen met deze gevoelens kampen. Het bleek voor haar een eyeopener te zijn, alsof zij zich ineens realiseerde dat wat zij voelde en meemaakte gewoon normaal was. Kennelijk had zij het idee dat zij de enige was, niet gek overigens want ik hoor deze reactie van meer mensen. Veel mensen hebben het gevoel dat wat zij meemaken, denken en voelen niet normaal is en dat zij daarvoor in therapie moeten. Dat is niet het geval, veel rouwreacties zijn heel normaal, het hangt alleen af van de steun die je om je heen hebt of je ook met deze emoties om kunt gaan en of je ze kunt toelaten. Soms heb je gewoon de steun nodig van iemand die ervaring heeft met rouw en de reacties daarop en heb je behoefte om er met een onafhankelijk iemand over te praten. Sommige mensen vinden die steun bij hun omgeving of familie, anderen kiezen voor een onafhankelijk iemand zoals ik. Ik heb deze mevrouw dus gerust kunnen stellen, wat zij dacht en voelde was heel normaal en we hebben afgesproken dat zij niet wekelijks bij mij komt maar dat zij contact met mij opneemt als zij het even niet meer ziet zitten of er niet uitkomt. Opgelucht ging zij weer naar huis, naar mijn gevoel een stuk lichter.

Verwachtingen
Verwachtingen over wat normaal is in rouw worden soms door mensen aan zichzelf opgelegd, soms door de omgeving die vind dat jouw rouw nu wel lang genoeg heeft geduurd en dat je maar weer vooruit moet gaan kijken.
Deze mevrouw had heel andere verwachtingen van het rouwproces dan nodig was en was opgelucht dat ze “normaal was.”
Mijn verwachtingen van deze vrouw waren ook anders dan ze later uitkwamen. Zo kordaat en zelfverzekerd als deze mevrouw overkwam, zo kwetsbaar zat ze later tegenover me toen ze vertelde over de nare periode en de miscommunicatie die vooraf ging aan het overlijden van haar partner.
Ik leer steeds vaker om met een blanco blik te kijken naar mensen en daarbij mijn zintuigen op scherp te zetten. Veel van de informatie die ik verzamel over een persoon ligt niet in woorden allen maar ook in lichaamstaal. Door ook deze informatie mee te nemen in het gesprek en hier af en toe op in te gaan leer je mensen écht kennen en geef je diepte aan het contact.

Verlies van ouders, heel gewoon of toch niet?

Vandaag kwam ik bij het opruimen van documenten op mijn computer het dagboek tegen dat ik geschreven heb na het overlijden van mijn moeder in december 2002.
Soms heb je, als je een dagboekfragment van lang geleden leest, niet meer de klik met de situatie die je beschreven hebt in je dagboek en denk je misschien “goh, dat ik dat zo beleefde”.
Maar soms kun je ook zo weer voelen hoe het was, ruik je de geur, zie je voor je ogen wat er gebeurde of hoor je nog de geluiden van toen. Ook mij verging het zo bij het teruglezen van het dagboek. Ik rook nog precies de geur van het ziekenhuis, ik zie mijn moeder liggen, voel nog de knoop in mijn maag en ook nu, na ruim 8 jaar rollen de tranen weer over mijn wangen als ik teruglees hoe bang mijn moeder was maar óók hoe moedig ze haar ziekte droeg.
Ik lees over mijn worsteling met mijn gevoel, aan de ene kant wist ik dat ze het niet ging halen, aan de andere kant voelde het haast als verraad om dat te zeggen en wilde ik haar nog lang niet kwijt, ze was net 68 geworden.
Als ik praat met mijn cliënten dan komen ook dit soort ervaringen naar boven bij hen. Sommigen kunnen heel gedetailleerd vertellen wat er allemaal gebeurde, anderen vertellen alleen de grote lijnen, bang dat als ze te gedetailleerd vertellen, de emoties te groot worden.
Vaak lees je in rouwadvertenties over de moed waarmee mensen hun ziekte konden dragen. Moed om het naderend einde onder ogen te zien, moed om toch positief te blijven. Ook mijn moeder had die moed, ze droeg haar ziekte op haar eigen manier, wilde er niet al te veel over praten, het was er gewoon.
Toen mijn moeder net overleden was hoorde ik iemand zeggen, “mijn moeder is al 10 jaar dood en ik mis haar nog steeds elke dag” Toen ik dat hoorde dacht ik, jee, na 10 jaar daar nog zo mee bezig zijn, ik weet niet of ik dat wel wil en kan, met het idee dat de intensiteit van het verdriet na 10 jaar nog net zo groot zou zijn.
Ik ben nog geen 10 jaar verder maar pas 8 jaar maar toch kan ik zeggen, ik mis haar nog elke dag! Niet meer met het grote verdriet van toen, maar ik mis haar stem, blij als ik belde, ik mis haar als ik trots ben op de kinderen, zij was ook altijd zo trots op hen en ik zou haar graag een blikje gunnen in hun leven nu. Ook mis ik haar naast mijn vader en in het huis waar zij woonden. Alles is nu zo anders nu er iemand anders bij mijn vader woont. Ik hoor die verhalen vaker van mensen, het gemis kan zitten in kleine dingen maar kan er ook zijn in grote speciale gebeurtenissen.
Toch is het eigenlijk gek dat we de dood van onze ouders vaak zo bagatelliseren terwijl de meeste mensen hun ouders zo missen. Ze waren oud, ziek of dement en ja, als je oud bent weet je dat je een keer doodgaat, dat zijn de reacties die je vaak hoort. Dat je daar als kinderen, hoe oud je ook bent, verdriet over hebt mag wel, maar niet te lang en te uitgebreid want het is normaal dat je ouders eens doodgaan. Of je hoort zeggen, “ze hebben een mooie leeftijd bereikt, daar moet je dankbaar voor zijn” Laatst hoorde ik in een training zeggen: er wordt een dekentje overheen gegooid, weggestopt, afgedekt. Mooie en treffende omschrijving want dat is wat er gebeurt, door jezelf maar ook door je omgeving. Na een poosje moet het verdriet maar over zijn, over tot de orde van de dag.
Maar wie zijn ouder(s) verliest kan het gevoel hebben dat zijn houvast weg is. Je ouders zijn een houvast geweest in je leven. Zij waren er altijd en kenden jou, maakten jouw ontwikkeling naar volwassenheid mee en leefden met je mee. Als dat houvast ineens weg is voel je je wankel, heb je het gevoel dat je er alleen voor staat en dat je backup weg is.
Ik vind het dan ook niet gek dat bij mij na 8 jaar, bij het lezen van het dagboek van toen, weer de tranen over de wangen rollen. Ik voel het gemis nog steeds zo, het verdriet is er op zo’n moment weer maar gaat ook weer weg en is minder scherp dan toen. Er is een spreekwoord dat zegt “de tijd heelt alle wonden”. Ik voel dat anders en zou het omschrijven als een vlies dat over de wond wordt gelegd, in het begin nog flinterdun maar op den duur wat dikker. Soms breekt het vlies even open en is de wond weer rauw en open. Dat mag en is heel gewoon en daar hoef je niet van te schrikken.

Ik ben blij dat ik mijn moeder niet hoef te vergeten, dat ik haar niet hoef weg te stoppen in een fotoalbum. Ik heb een foto van haar op verschillende plekken en praat daar af en toe tegen alsof ze er nog is. Ook vraag ik haar nog wel eens om hulp als ik het even niet meer weet met een situatie. Mijn moeder is nooit weg ook al is ze niet meer fysiek bij me, ze is er altijd in mijn gedachten en dat geeft met troost en kracht. Het dagboek lees ik af en toe nog eens en gaat nooit weg, het is onderdeel van mijn leven geworden dat ik tot nu toe geleefd heb.

Praten met kinderen over de dood

Weten dat je gaat sterven is een moeilijk item om over te praten. Want zodra je er over praat dan komt het heel dichtbij en wordt het realiteit. Toch kan het heilzaam en bevredigend zijn om te praten over je naderend sterven. Zeker als er kinderen in het gezin zijn, is praten over het naderend einde belangrijk, het kan veel zorgen en vragen wegnemen die leven bij kinderen.
Omdat ouders vaak zelf zo bezig zijn met het sterven en het verdriet en de angst die zij daarbij voelen, is er niet altijd ruimte voor het begeleiden van de kinderen. Dat gaat niet bewust, je bent al zo bezig met je eigen verdriet en angst dat er niet altijd ruimte is om ook het verdriet van de kinderen op te vangen. Toch is het belangrijk dat het gesprek over de dood niet ontweken wordt. Kinderen hebben nog niet altijd het bevattingsvermogen van volwassenen en zij kunnen vol vragen zitten en eigen fantasieën ontwikkelen.
Vandaar enkele tips om met kinderen te praten over de dood, zowel in het proces voor het sterven als tijdens het proces na het sterven.

Wees duidelijk over wat er aan de hand is met degene die ziek is. Stel de dingen niet mooier voor dan ze zijn. Praat met het kind op zijn/haar niveau
Hou een kind niet weg bij de zieke, dat roept alleen maar meer vragen op en een kind kan fantasieën krijgen die mogelijk niet kloppen.
Laat een kind, zo vaak als mogelijk is voor de zieke, leuke dingen doen met de zieke. Nu kan het nog en een kind kan daar later mooie herinneringen aan hebben.
Geef het kind ook de gelegenheid om kind te zijn, laat het dus lekker spelen bij vriendjes en gewoon naar clubjes en sport gaan. Schakel hulp in van vrienden, buren en familie als dit problemen oplevert.
Gebruik eventueel boekjes bij het uitleggen dat iemand heel ziek is en gaat sterven*
Jonge kinderen begrijpen misschien nog niet alles en kunnen niet alles plaatsen, bij hen zul je veel dingen moeten herhalen, vaak meerdere keren.
Oudere kinderen en jongeren begrijpen al veel meer en zijn heel goed in staat om aan te geven wat ze nodig hebben. Toch blijft ook aandacht voor hen belangrijk, praat dus regelmatig met hen.
Oudere kinderen en jongeren hebben niet altijd zin om te praten over wat gaat komen of wat is geweest. Zoek met hen naar een andere manier om het contact te onderhouden en sluit aan bij hun leefwereld.
Jongeren kunnen er voor kiezen om thuis nergens over te willen praten maar juist het verlies met hun vrienden te delen. Probeer wel in contact te blijven met hen maar dwing ze niet om te praten.
Laat kinderen en jongeren meepraten over de naderende begrafenis of crematie en geef ze een rol daarin als ze dat willen.
Verdriet is erg persoonlijk en wordt door iedereen op een andere manier geuit. Verlang dus niet dat je kind net zo rouwt als jij dat doet, geeft het de ruimte om het op een eigen manier in te vullen.
Zoek (professionele) hulp voor als je er zelf niet uitkomt als ouder. Dat kan zowel hulp voor jezelf zijn als voor je kind (zowel voor als na het overlijden).